Na skróty

Money.plPrawoOrzecznictwo

Sąd Najwyższy

Uchwała siedmiu sędziów SN - II PZP 13/08
Izba:Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych
Sygnatura:II PZP 13/08
Typ:Uchwała siedmiu sędziów SN
Opis:Orzecznictwo Sądu Najwyższego Zbiór Urzędowy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 2009/19-20/248
Data wydania:2009-01-21

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego
z dnia 21 stycznia 2009 r.
II PZP 13/08

Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Teresa
Flemming-Kulesza, Katarzyna Gonera (sprawozdawca, uzasadnienie), Beata
Gudowska, Józef Iwulski, Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca), Romualda
Spyt.

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szew-
czyka, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 21 stycznia 2009 r. wniosku
Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 27 października 2008 r. [...], skierowanego
przez Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące py-
tanie prawne:

,,Czy osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury może sta-
nowić wyłączną przesłankę rozwiązania za wypowiedzeniem stosunku pracy z pra-
cownikiem - kobietą lub mężczyzną i nie oznacza dyskryminacji pracownika ze
względu na płeć i wiek (art.113 k.p.) ?"

p o d j ą ł uchwałę:

Osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury nie może
stanowić wyłącznej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodaw-
cę (art. 45 § 1 k.p.).

U z a s a d n i e n i e


Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o podjęcie przez powiększony skład
Sądu Najwyższego uchwały mającej na celu wyjaśnienie treści przepisów prawnych -
a mianowicie art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 39 k.p. oraz art. 113 k.p. - których sto-
sowanie, zdaniem Rzecznika, wywołało w orzecznictwie tego Sądu rozbieżności w
kwestii dopuszczalności wypowiedzenia pracownikowi stosunku pracy wyłącznie z
powodu osiągnięcia wieku emerytalnego oraz nabycia uprawnień emerytalnych.
Przedstawione zagadnienie prawne przybrało postać pytania o treści: ,,Czy osiągnię-
cie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury może stanowić wyłączną prze-
słankę rozwiązania za wypowiedzeniem stosunku pracy z pracownikiem - kobietą lub
mężczyzną i nie oznacza dyskryminacji pracownika ze względu na płeć i wiek (art.
113 k.p.) ?"

W uzasadnieniu pytania prawnego Rzecznik Praw Obywatelskich podkreślił,
że osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie przez pracownika prawa do emerytury
(prawa do pobierania świadczeń emerytalnych) - jako przyczyna uzasadniająca wy-
powiedzenie pracownikowi umowy o pracę - jest różnie traktowane w ukształtowa-
nym na przestrzeni ostatnich lat orzecznictwie Sądu Najwyższego. Jednolicie traktuje
się takie sytuacje faktyczne, w których osiągnięcie przez pracownika wielu emerytal-
nego i nabycie przez niego prawa do emerytury (również wcześniejszej) de facto jest
jedynie współprzyczyną wypowiedzenia stosunku pracy. Dzieje się tak w szczegól-
ności w razie restrukturyzacji w zakładzie pracy połączonej z koniecznością zmniej-
szenia zatrudnienia. W takich sytuacjach wytypowanie do zwolnienia pracownika,
który po rozwiązaniu stosunku pracy ma zapewnione środki utrzymania w postaci
świadczeń emerytalnych, do których jest uprawniony, stanowi humanitarne i słuszne
kryterium wyboru pracownika do zwolnienia z pracy, gdyż nie pozbawia pracy i środ-
ków utrzymania tych, którzy nie mają żadnego zabezpieczenia materialnego. W ta-
kich sytuacjach wiek jest usprawiedliwionym kryterium dyferencjacji, nie może być
zatem uznany za kryterium dyskryminujące (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 10
września 1997 r., I PKN 246/97, OSNAPiUS 1998 nr 12, poz. 360; z 18 lutego 1999
r., II UKN 493/98, OSNAPiUS 2000 nr 8, poz. 325; z 8 czerwca 1999 r., I PKN
105/99, OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 641; z 15 października 1999 r., I PKN 111/99,
OSNAPiUS 2001 nr 5, poz. 143, z 23 stycznia 2001 r., I PKN 209/00, OSNAPiUS
2002 nr 19, poz. 457, z 3 grudnia 2003 r., I PK 80/03, OSNP 2004 nr 21, poz. 363).

Od powyższych sytuacji należy - zdaniem Rzecznika - odróżnić stany fak-
tyczne, w których samo osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emery-
tury jest przez pracodawcę wskazane jako przyczyna wypowiedzenia stosunku
pracy. We wcześniejszych orzeczeniach Sąd Najwyższy przyjmował, że również w
takim przypadku nie dochodzi do dyskryminacji ze względu na wiek (por. np. wyrok
Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 1999 r., I PKN 31/99, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz.
505). W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził, że zakaz dyskryminacji
pracownika w stosunkach pracy, o którym stanowi art. 113 k.p., powinien być inter-
pretowany przy uwzględnieniu przepisów prawa pracy określających granice ochrony
stosunków pracy, w tym także art. 39 k.p.. Skoro wypowiedzenie powódce umowy o
pracę nastąpiło z powodu osiągnięcia przez nią wieku emerytalnego oraz uzyskania
uprawnienia do emerytury, co w świetle obowiązującego prawa było dopuszczalne
(art. 39 k.p. a contrario), to okoliczność ta nie może być oceniana jako dyskryminacja
w stosunkach pracy w rozumieniu art. 113 k.p. ani ze względu na wiek, ani ze
względu na płeć. Powyższy pogląd został podzielony i szerzej uargumentowany w
kolejnych orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. np. wyroki tego Sądu: z 25 lipca
2003 r., I PK 305/02, OSP 2004 nr 12, poz. 150 z glosą M.Skąpskiego; z 26 listopada
2003 r., I PK 616/02, Prawo Pracy 2004 nr 6, s. 34; z 29 września 2005 r., II PK
19/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 236 oraz z 8 grudnia 2005 r., I PK 94/05, OSNP
2006 nr 21-22, poz. 320). W wyroku z 25 lipca 2003 r., I PK 305/02, Sąd Najwyższy
uznał, że nabycie przez pracownika prawa do emerytury stanowi uzasadnioną przy-
czynę wypowiedzenia umowy o pracę w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Nabycie prawa
do emerytury nie jest zdarzeniem prawnym, które automatycznie prowadzi do prze-
kształcenia statusu formalnego uprawnionego do tego świadczenia z pracowniczego
na ubezpieczeniowy. Jednak prawo pracy wiąże z osiągnięciem wieku emerytalnego
określone konsekwencje prawne. Do najistotniejszych należy utrata prawa do prze-
widzianej w art. 39 k.p. szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem umowy o pracę.
Pracownik nie ma obowiązku przejścia na emeryturę z chwilą osiągnięcia wieku
emerytalnego i nabycia uprawnień emerytalnych i do niego zasadniczo należy wybór
między kontynuowaniem zatrudnienia a statusem emeryta. Także pracodawca nie
ma - co do zasady - obowiązku rozwiązania z pracownikiem stosunku pracy z powo-
du nabycia przez niego prawa do emerytury. Nie można jednak odmówić pracodaw-
cy prawa decydowania o dalszej dla niego przydatności pracownika, który - aczkol-
wiek jedynie formalnie - utracił zdolność do wykonywania pracy. Wypowiedzenie
uzasadnione nabyciem przez pracownika prawa do emerytury - czy też osiągnięciem
wieku emerytalnego, przy spełnieniu pozostałych warunków nabycia prawa do eme-
rytury - nie dyskryminuje pracownika. Nie osiągnięcie wieku emerytalnego jest bo-
wiem przyczyną rozwiązania stosunku pracy, ale fakt, że po osiągnięciu tego wieku
pracownik pozyskuje inne, poza zatrudnieniem źródło stałego dochodu. A to jest
usprawiedliwionym kryterium dyferencjacji sytuacji pracowników. To ustawodawca
zróżnicował status prawny zatrudnionych ze względu na wiek. O dyskryminacji
można by zasadnie mówić tylko w przypadku odmiennego, nieusprawiedliwionego
rodzajem pracy, traktowania pracowników w ramach tej samej grupy wiekowej.

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że nowe ujęcie zagadnienia za-
sadności wypowiedzenia dokonanego z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego i
nabycia prawa do emerytury przedstawił Sąd Najwyższy w nowszym orzecznictwie
(w wyroku z 4 listopada 2004 r., I PK 7/04, OSNP 2005 nr 12, poz. 171 oraz z 19
marca 2008 r., I PK 219/07, niepublikowany). W wyroku z 19 marca 2008 r., I PK
219/07, Sąd Najwyższy przyjął, że wypowiedzenie umowy o pracę, uzasadnione wy-
łącznie nabyciem przez kobietę prawa do emerytury kolejowej w wieku 55 lat, naru-
sza sformułowany w art. 113 k.p. i innych przepisach Kodeksu pracy zakaz dyskrymi-
nacji ze względu na płeć. Takie wypowiedzenie nie może być uzasadnione w rozu-
mieniu art. 45 § 1 k.p. Oceny tej nie zmienia fakt pobierania przez pracownicę eme-
rytury (już po rozwiązaniu z nią stosunku pracy przez pracodawcę). Sąd Najwyższy
przyjął również, że - co do zasady - osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa
do emerytury nie uzasadnia wypowiedzenia stosunku pracy, ponieważ zdarzenia te
nie wiążą się z pracą, a w szczególności nie wskazują na nieprzydatność pracownika
lub istnienie, związanego z racjonalizacją zatrudnienia, interesu pracodawcy w roz-
wiązaniu z nim stosunku pracy.

Biorąc pod uwagę opisane przypadki rozbieżności w wykładni art. 45 §1 k.p. w
związku z art. 39 k.p. oraz art. 113 k.p., jaka pojawiła się w orzecznictwie Sądu Naj-
wyższego, Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o podjęcie przez powiększony skład
Sądu Najwyższego uchwały, która usunęłaby ujawnione rozbieżności. Sam Rzecznik
opowiedział się za wykładnią tych przepisów przedstawioną w wyroku z 19 marca
2008 r., I PK 219/07, argumentując, że osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie
prawa do emerytury samoistnie nie uzasadnia wypowiedzenia umowy o pracę, ale - z
uwzględnieniem wszystkich okoliczności dotyczących indywidualnej sprawy - może
stanowić usprawiedliwione kryterium wyboru pracownika do zwolnienia uzasadnio-
nego sytuacją ekonomiczną pracodawcy lub innymi obiektywnymi względami.


Podejmując uchwałę w powiększonym składzie Sąd Najwyższy zważył, co
następuje:
I.

1. W samym pytaniu przedstawiającym zagadnienie prawne wymagające roz-
strzygnięcia kryje się pewna niejednoznaczność. Rzecznik Praw Obywatelskich pyta
bowiem: po pierwsze - ,,czy osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do eme-
rytury może stanowić wyłączną przesłankę rozwiązania za wypowiedzeniem stosun-
ku pracy z pracownikiem", i jest to - jak wynika z uzasadnienia wniosku o podjęcie
uchwały - pytanie o wykładnię art. 45 § 1 k.p. (w związku, albo raczej w kontekście,
art. 39 k.p.), po drugie - ,,czy osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do
emerytury nie oznacza dyskryminacji pracownika ze względu na płeć i wiek", i to ma
być pytanie o wykładnię art. 113 k.p., chociaż w treści samego pytania nie eksponuje
się wyraźnie ani skutków zróżnicowania powszechnego (zwykłego) wieku emerytal-
nego pracowników (osiągnięcia 60 lat przez kobietę i 65 lat przez mężczyznę) lub
zróżnicowania obniżonego wieku emerytalnego dla niektórych kategorii pracowników
(np. osiągnięcia 55 lat przez kobietę i 60 lat przez mężczyznę), ani nie kwestionuje
się przyjęcia w ustawodawstwie polskim dotyczącym nabycia uprawnień emerytal-
nych takiej a nie innej granicy wieku nabycia tych uprawnień emerytalnych. Ponadto
w uzasadnieniu wniosku o podjęcie uchwały nie rozważa się zagadnienia, czy osią-
gnięcie określonego wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury w tym wieku
może oznaczać samo w sobie dyskryminację pracownika ze względu na płeć i wiek.

Faktycznie pytanie Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczy dwóch kwestii: po
pierwsze - czy osiągnięcie przez pracownika wieku emerytalnego i nabycie prawa do
emerytury może stanowić samoistną i wyłączną przesłankę rozwiązania z nim za
wypowiedzeniem stosunku pracy i czy wypowiedzenie z tej przyczyny jest uzasad-
nione w rozumieniu art. 45 § 1 k.p., po drugie - czy wypowiedzenie przez pracodaw-
cę stosunku pracy wyłącznie z tej przyczyny, że pracownik osiągnął wiek emerytalny
albo osiągnął wiek emerytalny i nabył uprawnienie do pobierania świadczeń emery-
talnych, może być traktowane w kategoriach dyskryminacji pracownika ze względu
na płeć (przy systemowo zróżnicowanym wieku emerytalnym kobiet i mężczyzn) lub
wiek (przy wypowiedzeniu stosunku pracy tylko z powodu osiągnięcia wieku emery-
talnego bez względu na zróżnicowanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn).

Każde z tych zagadnień wymaga udzielenia osobnej odpowiedzi.

Pierwsze z nich - sprowadzające się do pytania, czy wypowiedzenie stosunku
pracy z powodu osiągnięcia przez pracownika wieku emerytalnego i nabycia prawa
do emerytury jest u z a s a d n i o n e - dotyczy bowiem wyłącznie wykładni prawa
polskiego (przede wszystkim art. 45 § 1 k.p., ewentualnie w kontekście innych prze-
pisów regulujących zasady rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy za wy-
powiedzeniem, np. art. 39 k.p.).

Drugie - sprowadzające się do wątpliwości, czy wypowiedzenie stosunku
pracy z powodu osiągnięcia przez pracownika wieku emerytalnego i nabycia prawa
do emerytury nie narusza zakazu dyskryminacji ze względu na płeć i wiek, a zatem
czy nie narusza przepisów o wypowiadaniu umów o pracę, czyli jest zgodne z pra-
wem) wiąże się z wykładnią przepisów prawa polskiego (np. art. 113 k.p.), które sta-
nowią wdrożenie do polskiego porządku prawnego przepisów prawa wspólnotowego.

Jednocześnie odpowiedź na pierwsze pytanie (czy wypowiedzenie stosunku
pracy z podanych przyczyn jest uzasadnione) ma w istocie sens tylko wówczas, gdy
na drugie pytanie (czy wypowiedzenie dokonane w tych warunkach jest zgodne z
prawem) odpowiedź byłaby negatywna. Przesądzenie, że wypowiedzenie przez pra-
codawcę stosunku pracy wyłącznie z tej przyczyny, że pracownik osiągnął wiek eme-
rytalny albo osiągnął wiek emerytalny i nabył uprawnienie do pobierania świadczeń
emerytalnych, stanowi dyskryminację ze względu na płeć lub także wiek, a zatem
narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, czyni bezprzedmiotowym udziele-
nie odpowiedzi na pytanie, czy jest także uzasadnione. Uznanie bowiem, że wypo-
wiedzenie jest niezgodne z prawem, ponieważ stanowi dyskryminację pracownika,
rodzi odpowiedzialność pracodawcy opartą nie tylko na podstawie art. 45 § 1 k.p. (w
postaci przywrócenia pracownika do pracy lub zasądzenia na jego rzecz odszkodo-
wania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem), ale
także art. 183d k.p. (w postaci odszkodowania za szkodę wyrządzoną naruszeniem
zasady równego traktowania w zatrudnieniu).

2. W uzasadnieniu pytania prawnego Rzecznik Praw Obywatelskich podkreślił,
że osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie przez pracownika prawa do emerytury
(prawa do pobierania świadczeń emerytalnych) - jako przyczyna uzasadniająca wy-
powiedzenie pracownikowi umowy o pracę - jest jednolicie traktowane w orzecznic-
twie Sądu Najwyższego jako dopuszczalna przesłanka doboru (wyboru) pracownika
do zwolnienia, w razie konieczności zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn dotyczą-
cych pracodawcy. W takich sytuacjach wytypowanie do zwolnienia pracownika, który
po rozwiązaniu umowy o pracę będzie miał zapewnione środki konieczne dla utrzy-
mania siebie i rodziny w postaci świadczeń emerytalnych, do których nabył upraw-
nienia, stanowi akceptowalne społecznie, zgodne z zasadami współżycia społeczne-
go, nienaruszające usprawiedliwionego interesu osób uprawnionych i niedyskrymi-
nujące kryterium doboru pracowników do zwolnienia, ponieważ nie pozbawia pracy i
środków utrzymania tych pracowników, którzy nie mają uprawnień do świadczeń z
ubezpieczenia społecznego, a więc zabezpieczenia materialnego. W tych sytuacjach
jednak zwolnienie z pracy (rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem albo na
zasadzie porozumienia stron) nie następuje z powodu ,,osiągnięcia przez pracownika
wieku emerytalnego i nabycia przez niego prawa do emerytury" (czyli z przyczyn do-
tyczących pracownika, jego sytuacji prawnej i faktycznej), lecz z przyczyn leżących
po stronie pracodawcy, na przykład z powodu restrukturyzacji zakładu pracy, reorga-
nizacji, zmniejszenia lub zmiany profilu produkcji, ograniczenia dotychczasowej
działalności przedsiębiorcy będącego pracodawcą, redukcji zatrudnienia itd. (czyli z
przyczyn niedotyczących pracownika). Osiągnięcie przez pracownika wieku emery-
talnego i nabycie przez niego prawa do emerytury nie jest w tych okolicznościach
,,współprzyczyną" wypowiedzenia stosunku pracy jak to zostało ujęte we wniosku
Rzecznika Praw Obywatelskich. Jest natomiast usprawiedliwionym i powszechnie w
orzecznictwie oraz piśmiennictwie akceptowanym kryterium wyboru pracowników do
zwolnienia. Okoliczność, że kryterium to dotyczy pracowników w wieku emerytalnym
(czyli - co do zasady - starszych od tych, którzy zwolnieni nie będą i pozostaną w
zatrudnieniu), nie może być rozważane w kategoriach dyskryminacji ze względu na
wiek. Społecznie nieuzasadnione i nieakceptowalne byłoby w sytuacji konieczności
redukcji zatrudnienia pozbawienie pracy i źródeł utrzymania pracownika (i jego rodzi-
ny), który nie ma uprawnień do pobierania świadczeń z ubezpieczenia społecznego,
a pozostawienie w zatrudnieniu pracownika, który ma uprawnienia do takich świad-
czeń. W tej sytuacji pracodawca ma prawo dokonać wyboru ,,mniejszego zła". Wybór
do zwolnienia pracowników uprawnionych do świadczeń emerytalnych nie ma cha-
rakteru dyskryminacji ze względu na wiek.

3. Rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczyła natomiast sytu-
acji, w której osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie uprawnień do pobierania
świadczeń emerytalnych stanowiło jedyną i wyłączną przyczynę rozwiązania sto-
sunku pracy przez pracodawcę za wypowiedzeniem.

W orzeczeniach wydanych jeszcze przed przystąpieniem Polski do Unii Euro-
pejskiej, albo wydanych po nabyciu przez Polskę statusu państwa członkowskiego
Unii Europejskiej, ale odnoszących się do stanów faktycznych sprzed akcesji, Sąd
Najwyższy przyjmował, że wypowiedzenie umowy o pracę ze względu na osiągnięcie
przez pracownika wieku emerytalnego oraz uzyskanie prawa do emerytury jest uza-
sadnione (art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 39 k.p.) i nie może być oceniane jako dys-
kryminacja pracownika ze względu na płeć lub wiek (art. 113 k.p.). Taki pogląd został
przedstawiony, między innymi, w wyrokach z 21 kwietnia 1999 r., I PKN 31/99
(OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 505), z 25 lipca 2003 r., I PK 305/02 (LEX nr 127947,
OSP 2004 nr 12, poz. 150 z glosą krytyczną Michała Skąpskiego), z 26 listopada
2003 r., I PK 616/02 (LEX nr 106935), z 29 września 2005 r., II PK 19/05 (OSNP
2006, nr 15-16, poz. 236, z glosą krytyczną P.Grzebyka, Monitor Prawniczy 2008 nr
8, s. 442), z 8 grudnia 2005 r., I PK 94/05 (OSNP 2006 nr 21-22, poz. 320, z glosą
aprobującą W.Jędrychowskiej-Jaros, OSP 2007 nr 11, poz. 131), z 14 stycznia 2008
r., II PK 102/07 (niepublik., z glosą częściowo aprobującą A.Musiały, Monitor Prawa
Pracy 2008, nr 8, s. 440). Najbardziej rozbudowaną argumentację przemawiającą za
przyjęciem tezy, że uzyskanie przez pracownika prawa do emerytury stanowi uza-
sadnioną przyczynę wypowiedzenia przez pracodawcę umowy o pracę zawartej na
czas nieokreślony (art. 45 § 1 k.p.), które nie oznacza dyskryminacji pracownika ze
względu na wiek (art. 113 k.p.) przedstawił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z
29 września 2005 r., II PK 19/05.

Nieco odmienny pogląd dotyczący zasadności wypowiedzenia dokonanego z
powodu osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia prawa do emerytury Sąd Najwyż-
szy zaprezentował w wyroku z 4 listopada 2004 r., I PK 7/04 (OSNP 2005 nr 12, poz.
171), stwierdzając, że wypowiedzenie umowy o pracę na czas nieokreślony wyłącz-
nie z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego musiałoby być uznane za nieuzasad-
nione w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. W pisemnych motywach tego wyroku Sąd Naj-
wyższy uznał, że ,,dostateczność uzasadnienia wypowiedzenia umowy o pracę, w
tym również ocena podanej przez pracodawcę przyczyny pod kątem stosowania
praktyk dyskryminacyjnych, nie powinna być dokonywana w oderwaniu od okoliczno-
ści konkretnego przypadku. Próba wprowadzenia powszechnie obowiązujących - w
tym zakresie - kryteriów może być skazana na niepowodzenie. W sytuacji wysokich
wskaźników bezrobocia i dużej liczby osób poszukujących pracy i niemających żad-
nych źródeł utrzymania dla siebie i swych rodzin, nie można powiedzieć, że dokona-
nie wypowiedzenia umowy o pracę umotywowanego osiągnięciem wieku emerytal-
nego połączonym z uzyskaniem prawa do emerytury jest nieuzasadnione jako oparte
na dyskryminujących podstawach. Generalnie ujmując ten problem, należy zauwa-
żyć, że sam wiek pracownika nie jest w takim przypadku jedyną okolicznością uza-
sadniającą wypowiedzenie. Za uzasadniające wypowiedzenie mogą, zwłaszcza w
aktualnej sytuacji społeczno-ekonomicznej kraju, być uznane występujące łącznie
dwie przesłanki: wiek emerytalny i prawo do emerytury. Wypowiedzenie dokonane
wyłącznie z powodu osiągnięcia przez pracownika wieku emerytalnego musiałoby
być uznane za nieuzasadnione, a do dokonania takiej oceny przydatne są generalne
zasady prawa pracy ujęte między innymi w art. 113 k.p. traktującym o zakazie stoso-
wania praktyk dyskryminacyjnych." Z przytoczonego fragmentu uzasadnienia wynika,
że Sąd Najwyższy przyjął w cytowanym wyroku, iż wypowiedzenie dokonane wy-
łącznie z powodu osiągnięcia przez pracownika wieku emerytalnego musiałoby być
uznane za nieuzasadnione, jednakże dokonane z powodu uzyskania prawa do eme-
rytury może być uznane za uzasadnione, zwłaszcza w sytuacji wysokich wskaźników
bezrobocia oraz dużej liczby osób poszukujących pracy i niemających żadnych źró-
deł utrzymania dla siebie i swych rodzin. Orzeczenie powyższe nie stało więc w wy-
raźnej opozycji do wymienionych wcześniej wyroków Sądu Najwyższego, w których
również uznano, że uzyskanie przez pracownika prawa do emerytury (prawa do
świadczeń emerytalnych jako źródła utrzymania) jest uzasadnioną przyczyną wypo-
wiedzenia przez pracodawcę umowy o pracę.

Istotna zmiana poglądów Sądu Najwyższego nastąpiła w wyroku z 19 marca
2008 r., I PK 219/07 (niepublikowany), w którym przyjęto, że wypowiedzenie umowy
o pracę uzasadnione wyłącznie nabyciem przez kobietę prawa do emerytury kolejo-
wej w wieku 55 lat (art. 40 w związku z art. 50 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z
2004 Nr 39, poz. 353 ze zm.) narusza sformułowany w art. 113 k.p. zakaz dyskrymi-
nacji ze względu na płeć. Takie wypowiedzenie nie może więc być uzasadnione w
rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Oceny tej, zdaniem Sądu Najwyższego, w okolicznościach
rozpoznawanej sprawy, nie może zmienić fakt pobierania przez pracownicę emerytu-
ry (już po rozwiązaniu stosunku pracy przez pracodawcę). Kwestia ta (nabycie
uprawnień emerytalnych i pobieranie emerytury) nie ma znaczenia dla oceny zasad-
ności bądź zgodności z prawem dokonanego wypowiedzenia, ponieważ, po pierw-
sze, pobieranie emerytury nie było przyczyną wypowiedzenia wskazaną przez pra-
codawcę; po drugie, nawet gdyby przyjąć, że pracodawca może uzupełniająco po-
woływać się na okoliczności powstałe już po dokonaniu wypowiedzenia jako na po-
twierdzenie zasadności przyczyny stanowiącej uzasadnienie wypowiedzenia (por.
uzasadnienie tezy XII uchwały Sądu Najwyższego z 27 czerwca 1985 r., III PZP
10/85, OSNCP 1985 nr 11, poz. 164), to fakt pobierania emerytury po rozwiązaniu
stosunku pracy, w sytuacji utraty dochodów z zatrudnienia, nie może potwierdzać
zasadności wypowiedzenia. Nie ma też wątpliwości, że okoliczności powstałe już po
dokonaniu wypowiedzenia nie mogą stanowić podstawy do uznania zasadności wy-
powiedzenia w sytuacji, gdy przyczyna wskazana w oświadczeniu o wypowiedzeniu
była nieuzasadniona.

Przytoczony wyrok z 19 marca 2008 r., I PK 219/07, dotyczył wypowiedzenia
dokonanego pracownicy (kobiecie) w związku z osiągnięciem obniżonego wieku
emerytalnego (55 lat) i nabyciem uprawnień do kolejowego zaopatrzenia emerytal-
nego wynikających z art. 50 w związku z art. 40 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Również w najnowszym orzeczeniu Sądu Najwyższego, a mianowicie w
uchwale składu siedmiu sędziów z 19 listopada 2008 r., I PZP 4/08 (niepublikowny),
przyjęto, że wypowiedzenie pracownicy umowy o pracę zawartej na czas nieokreślo-
ny wyłącznie z powodu nabycia przez nią prawa do emerytury na podstawie art. 40 w
związku z art. 50 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-
szu Ubezpieczeń Społecznych stanowi dyskryminację ze względu na płeć (art. 113
k.p.). Sąd Najwyższy uznał przy tym, że skoro takie wypowiedzenie narusza zakaz
dyskryminacji ze względu na płeć (a w związku z tym jest bezprawne, niezgodne z
prawem, narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę), to nie jest konieczne
rozważanie, czy jest jednocześnie nieuzasadnione. Przepis art. 45 § 1 k.p. przewi-
duje bowiem dwie przesłanki (przyczyny) kwestionowania przez pracownika wypo-
wiedzenia dokonanego przez pracodawcę. Pierwszą z nich jest brak uzasadnienia
(nieuzasadniona przyczyna wypowiedzenia, verba legis: ,,wypowiedzenie umowy o
pracę zawartej na czas nieokreślony jest nieuzasadnione"), drugą - bezprawność
(niezgodność z prawem, verba legis: ,,wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na
czas nie określony narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę"). Jeżeli wypo-
wiedzenie stanowi dyskryminację ze względu na płeć, to jest niezgodne z prawem
(narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę), a w takim przypadku rozważanie,
czy jest jednocześnie uzasadnione lub nieuzasadnione, nie ma waloru doniosłości
(jest zbędne). Jednocześnie, w związku z przyjęciem, że wypowiedzenie dokonane w
opisanych okolicznościach stanowi dyskryminację ze względu na płeć, Sąd Najwyż-
szy nie ocenił (w samej treści uchwały), czy jest jednocześnie dyskryminacją ze
względu na wiek. Stwierdzenie dyskryminacji ze względu na płeć jest wystarczające
do uznania, że wypowiedzenie pracownicy umowy o pracę zawartej na czas nieokre-
ślony wyłącznie z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia przez nią prawa
do emerytury narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę (w tym przypadku
przepisy zakazujące dyskryminacji ze względu na płeć). Nie jest w takiej sytuacji ko-
nieczne dokonywanie dodatkowej oceny, czy stanowiło ono również dyskryminację
ze względu na wiek.

Podkreślenia wymaga, że obydwa ostatnio powołane orzeczenia Sądu Naj-
wyższego (wyrok z 19 marca 2008 r., I PK 219/07 i uchwała składu siedmiu sędziów
z 19 listopada 2008 r., I PZP 4/08) dotyczyły nie powszechnego wieku emerytalnego
(60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn - art. 27 ustawy o emeryturach i rentach z
FUS), lecz obniżonego wieku emerytalnego pracowników kolejowych (55 lat dla ko-
biet i 60 lat dla mężczyzn - art. 40 w związku z art. 50 ustawy o emeryturach i ren-
tach z FUS). Podstawowy motyw obydwu rozstrzygnięć stanowiło jednak ustawowe
zróżnicowanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn. Argumenty przytoczone w
obydwu tych orzeczeniach w odniesieniu do emerytur kolejowych mogą być zatem
wykorzystane dla oceny sytuacji pracowników osiągających powszechny (zwykły)
wiek emerytalny, który również jest zróżnicowany - niższy dla kobiet, wyższy dla
mężczyzn.

W najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego - dotyczącym stanów fak-
tycznych oraz stanu prawnego z czasu po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej -
przyjmuje się, że wypowiedzenie umowy o pracę wyłącznie z powodu osiągnięcia
przez pracownika wieku emerytalnego i nabycia prawa do emerytury może stanowić
dyskryminację ze względu na płeć (gdy wypowiedzenie dotyczy kobiety, której wiek
emerytalny jest na ogół niższy niż wiek emerytalny mężczyzny) albo ze względu na
wiek (gdy wypowiedzenie dotyczy mężczyzny).
II.

4. Zagadnienie prawne dotyczące wykładni art. 113 k.p. - a mianowicie czy
wypowiedzenie stosunku pracy wyłącznie z tej przyczyny, że pracownik osiągnął
wiek emerytalny (albo wyłącznie z tej przyczyny, że osiągnął wiek emerytalny i nabył
uprawnienie do pobierania świadczeń emerytalnych), może oznaczać dyskryminację
pracownika ze względu na płeć (przy systemowo zróżnicowanym wieku emerytalnym
kobiet i mężczyzn) lub także ze względu na wiek - wymaga rozważenia w pierwszej
kolejności jako odnoszące się do oceny zgodności albo niezgodności z prawem (a
nie tylko zasadności) dokonanego wypowiedzenia. Rozważenie tego zagadnienia
wymaga odniesienia się do regulacji wynikających z prawa wspólnotowego.

Zacząć należy od analizy wypowiedzenia stosunku pracy kobiecie z chwilą
osiągnięcia przez nią wieku emerytalnego, który jest niższy dla kobiet niż dla męż-
czyzn, w świetle przepisów prawa wspólnotowego i prawa polskiego zakazujących
dyskryminacji ze względu na płeć.

Kwestię równego traktowania (w tym równego traktowania kobiet i mężczyzn)
ze względu na wiek reguluje dyrektywa Rady nr 2000/78/WE z 27 listopada 2000 r.
ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia
i pracy (Dz.Urz. UE L 303 z 12 grudnia 2000 r., s. 16; Dz.Urz. UE Polskie wydanie
specjalne, rozdz. 5, tom 4, s. 79), a ogólnie kwestię równego traktowania kobiet i
mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia dyrektywa nr 2006/54/WE Parlamentu Europej-
skiego i Rady z 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości
szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy
(wersja przeredagowana) (Dz.U. UE L 204 z 26 lipca 2006 r., s. 23).

Przepisy prawa wspólnotowego w zróżnicowany sposób odnoszą się do za-
gadnień związanych z określeniem granicy wieku emerytalnego w ustawowych (pań-
stwowych) i zawodowych (niepaństwowych) systemach emerytalnych.

Zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt a dyrektywy Rady nr 79/7/EWG z 19 grudnia 1978 r.
w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i
mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 6 z 10 stycznia
1979 r., s. 24, Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, tom 1, s. 215), pań-
stwa członkowskie mają prawo do wyłączenia z jej zakresu kwestii dotyczących
ustalenia wieku emerytalnego dla celów przyznania emerytury (z powszechnego
systemu emerytalnego) oraz ewentualnych skutków mogących wypływać z tego wy-
łączenia w odniesieniu do innych świadczeń. Z przepisów dyrektywy można wywnio-
skować, że zasadę równego traktowania kobiet i mężczyzn w systemach zabezpie-
czenia społecznego stanowi jednakowy wiek emerytalny dla obu płci (art. 4 dyrekty-
wy). Określone w art. 7 ust. 1 dyrektywy 79/7/EWG prawo państw członkowskich do
zróżnicowania wieku emerytalnego należy traktować jako odstępstwo od tej zasady,
którego wynikiem jest niejednakowe traktowanie kobiet i mężczyzn w systemach za-
bezpieczenia społecznego. Z kolei art. 6 ust. 2 dyrektywy 2000/78/WE przewiduje, że
państwa członkowskie mogą uznać, że nie stanowi dyskryminacji ze względu na wiek
ustalenie, dla systemów zabezpieczenia społecznego pracowników, wieku przyzna-
nia lub nabycia praw do świadczeń emerytalnych lub inwalidzkich, włącznie z wyzna-
czaniem, w ramach tych systemów, różnych granic wieku dla pracowników lub grup
bądź kategorii pracowników i wykorzystania, w ramach tych systemów, kryteriów
wieku do obliczania wysokości świadczeń, pod warunkiem jednak, że nie stanowi to
dyskryminacji ze względu na płeć.

W wielu systemach emerytalnych państw członkowskich Unii Europejskiej
wiek emerytalny kształtuje się na jednakowym poziomie dla obu płci, a w krajach,
które utrzymują dotychczas zróżnicowany wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn (np.
Austria, Belgia, Grecja, Wielka Brytania), dąży się docelowo do wprowadzenia jedna-
kowego wieku emerytalnego poprzez wydłużenie aktywności zawodowej kobiet, przy
czym proces ten jest rozłożony w czasie (por. J.Zajdel: Granica wieku emerytalnego
a równe traktowanie mężczyzn i kobiet, Europejski Przegląd Sądowy 2006 nr 4, s.
29). Dzieje się tak dlatego, że określenie wieku emerytalnego dla kobiet i mężczyzn
na różnym poziomie zarówno w powszechnych (publicznych) jak i zawodowych
(uzupełniających świadczenia z ubezpieczeń publicznych) systemach emerytalnych
może stanowić przyczynę dyskryminacji ze względu na płeć.

W kwestii równego traktowania kobiet i mężczyzn ze względu na zróżnico-
wany wiek emerytalny kobiet i mężczyzn wielokrotnie wypowiadał się Europejski Try-
bunał Sprawiedliwości. Zróżnicowanie regulacji wspólnotowej w odniesieniu do po-
wszechnych (ustawowych) i zawodowych (branżowych) systemów emerytalnych po-
woduje zróżnicowanie orzecznictwa Trybunału dotyczącego zagadnienia równego
traktowania kobiet i mężczyzn ze względu na wiek emerytalny.

W odniesieniu do systemów zawodowych Europejski Trybunał Sprawiedliwo-
ści stoi na stanowisku, że zróżnicowanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn w
tych systemach narusza zakaz dyskryminacji ze względu na płeć (por. np. wyrok z 26
lutego 1986 r., w sprawie 151/84, Joan Roberts przeciwko Tate & Lyle Industries
Ltd., ECR [1986] s. 00703, LEX nr 130029, wyrok z 17 maja 1990 r., w sprawie C-
262/88, Douglas Harvey Barber przeciwko Guardian Royal Exchange Assurance
Group, ECR [1990] nr 5, I-1889, wyrok z 9 grudnia 2004 r., w sprawie C-19/02, Viktor
Hlozek przeciwko Roche Austria Gesellschaft mbH, ECR [2004] I-11491, LEX nr
225255). Tym samym skutki takiego zróżnicowania - na przykład rozwiązanie sto-
sunku pracy z kobietą, która osiągnęła wiek emerytalny inny niż wiek przewidziany
dla mężczyzn - powinny być rozważane jako naruszenie zakazu dyskryminacji ze
względu na płeć.

W sprawach dotyczących powszechnych (państwowych) systemów emerytal-
nych Europejski Trybunał Sprawiedliwości, ze względu na korzystanie przez państwa
członkowskie z możliwości wyłączenia z zakresu dyrektywy 79/7/EWG kwestii okre-
ślenia wieku emerytalnego dla celów przyznawania emerytur, nie może się bezpo-
średnio odnieść do kwestii zgodności zróżnicowania wieku emerytalnego kobiet i
mężczyzn w tych systemach z zasadą równego traktowania ze względu na płeć.
Świadczenia z powszechnego systemu emerytalnego nie stanowią wynagrodzenia w
rozumieniu art. 141 ust. 2 TWE, w związku z czym nie muszą być jednakowe dla ko-
biet i mężczyzn. Pośrednio jednak stanowisko Europejskiego Trybunału Sprawiedli-
wości w sprawie zróżnicowania wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn wynika z
orzeczeń dotyczących skutków tego zróżnicowania, zwłaszcza w zakresie dopusz-
czalności rozwiązania stosunku pracy z powołaniem się na osiągnięcie przez kobietę
wieku emerytalnego.

W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości utrwalone jest sta-
nowisko, że w sytuacji, gdy prawo krajowe różnicuje w stosunku do kobiet i męż-
czyzn wiek, którego osiągnięcie stanowi przesłankę nabycia prawa do emerytury z
państwowego systemu zabezpieczenia społecznego (co jest dozwolone przez prawo
wspólnotowe), przymusowe zakończenie stosunku pracy pracownicy ze względu na
to, że osiągnęła ona ustanowiony dla kobiet niższy wiek emerytalny, zgodne z ogólną
polityką pracodawcy wysyłania pracowników na emeryturę, stanowi dyskryminację tej
pracownicy ze względu na płeć, zakazaną przez dyrektywę Rady nr 76/207/EWG z
dnia 9 lutego 1976 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania
kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawo-
dowego oraz warunków pracy (Dz.Urz. L 39 z 14 lutego 1976 r., s. 40; Dz.Urz. UE
Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 1, s. 187), nawet jeżeli pracownicy przysługuje
prawo do emerytury lub renty. Trybunał zajął takie stanowisko przede wszystkim w
wyrokach z 26 lutego 1986 r., wydanych w sprawie 152/84, M. H. Marshall przeciwko
Southampton and South-West Hampshire Area Health Authority (Teaching) i w spra-
wie 262/84, Vera Mia Beets-Proper przeciwko F. Van Lanschot Bankiers NV.

Podstawowe znaczenie ma w tej kwestii wyrok w sprawie Marshall (wyrok z 26
lutego 1986 r., w sprawie 152/84, M.H. Marshall przeciwko Southampton and South-
West Hampshire Area Health Authority (Teaching), ECR [1986] s. 00723, omówienie:
M.Szwarc-Kuczer, Europejski Przegląd Sądowy, 2007 nr 5, s. 48). W sprawie tej po-
wódka została zwolniona z pracy tylko z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego
wcześniejszego dla kobiet niż dla mężczyzn, co w ocenie Trybunału miało charakter
dyskryminujący ze względu na płeć. Trybunał orzekł, że zwolnienie z pracy kobiety
jedynie z powodu osiągnięcia przez nią wieku emerytalnego jest niezgodne z art. 5
ust. 1 dyrektywy Rady nr 76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r. w sprawie wprowadze-
nia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do
zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego oraz warunków pracy, który stano-
wił, że stosowanie zasady równego traktowania oznacza zagwarantowanie kobietom
i mężczyznom takich samych warunków ze względu na płeć w odniesieniu do trwają-
cego zatrudnienia oraz zwolnienia. Zdaniem Trybunału, rozwiązanie stosunku pracy
jedynie z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego (niższego dla kobiet) jest dyskry-
minacją, niezależnie od tego, czy samo zróżnicowanie wieku emerytalnego w syste-
mie ustawowym jest nią, czy też nie.

Podobnie w sprawie Beets-Proper (wyrok z 26 lutego 1986 r., w sprawie
262/84, Vera Mia Beets-Proper przeciwko F. Van Lanschot Bankiers NV, ECR 1986,
s. 00773) Trybunał wyraził pogląd, że określenie różnego wieku dla kobiet i męż-
czyzn uzasadniającego wypowiedzenie umowy o pracę jest niezgodne z dyrektywą
79/7/EWG. Państwa członkowskie nie mogą ograniczyć zasady równego traktowania
tak, aby prowadziło to do zróżnicowania wieku rozwiązania stosunku pracy na pod-
stawie kryterium płci.

Samo określenie wysokości wieku emerytalnego należy do kompetencji
państw członkowskich, które - zgodnie z art. 7 dyrektywy 79/7/EWG - mają prawo do
wyłączenia z zakresu tej dyrektywy kwestii ustalenia wieku emerytalnego w celu
przyznania emerytury. Dotychczasowe nieuznanie przez Europejski Trybunał Spra-
wiedliwości zróżnicowania wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn w powszechnych
systemach emerytalnych za naruszenie zasady równego traktowania ze względu na
płeć wynika jedynie z przyczyn formalnych, głównie z dopuszczalności wyłączenia tej
kwestii z zakresu dyrektywy 79/7/EWG, przewidzianego w jej art. 7 ust. 1 pkt a.
Można przypuszczać, że gdyby nie normy zawarte w dyrektywach, pozwalające na
pewne odstępstwo od zasad równego traktowania, to stanowisko Trybunału wobec
zróżnicowania wieku emerytalnego w systemach ustawowych byłoby zbliżone do
tego, jakie zajmuje on w stosunku do zawodowych systemów emerytalnych.

Jednak nawet wtedy, gdy ETS nie kwestionuje bezpośrednio zróżnicowania
wieku emerytalnego w ustawowych (powszechnych, państwowych) systemach eme-
rytalnych, to uznaje, że zwolnienie kobiety (rozwiązanie stosunku pracy z kobietą)
tylko z tego powodu, że osiągnęła wiek emerytalny, jeżeli wiek emerytalny jest niższy
dla kobiet niż dla mężczyzn, stanowi dyskryminację ze względu na płeć.

5. Zagadnienie, czy wypowiedzenie stosunku pracy pracownikowi ze względu
na osiągnięcie wieku emerytalnego stanowi - w świetle przepisów prawa wspólnoto-
wego zakazujących nierównego traktowania - dyskryminację ze względu na wiek, jest
mniej oczywiste niż zagadnienie dyskryminacji ze względu na płeć. Wynika to z faktu,
że wspólnotowa regulacja zakazu dyskryminacji ze względu na wiek obowiązuje od
niedawna i nieliczne jest orzecznictwo Trybunału dotyczące tej materii.

W prawie wspólnotowym nie została ustanowiona ogólna zasada równego
traktowania i niedyskryminacji, w związku z czym prawo wspólnotowe reguluje zasa-
dę równego traktowania i niedyskryminacji tylko w stosunku do poszczególnych kry-
teriów. Pytanie, czy zgodnie z prawem wspólnotowym zwolnienie pracownika wy-
łącznie z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego stanowi dyskryminację ze względu
na wiek, pojawia się albo przy założeniu, że w systemie prawnym jest ustalony jed-
nakowy dla kobiet i mężczyzn wiek emerytalny, w którym następuje zwolnienie pra-
cownika (wszystko jedno, kobiety czy mężczyzny) z pracy w celu wysłania go na
emeryturę, albo przy założeniu, że w systemie różnicującym wiek emerytalny kobiet i
mężczyzn problem ten dotyczy tylko zwolnienia mężczyzn, ponieważ w przypadku
kobiet (przy zróżnicowanym wieku emerytalnym, zawsze niższym dla kobiet) dys-
kryminacja ze względu na płeć wyprzedza dyskryminację ze względu na wiek.

Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek w zatrudnieniu jest uregulowany w
prawie wspólnotowym w dyrektywie Rady nr 2000/78/WE z 27 listopada 2000 r.
ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia
i pracy (Dz.Urz. WE L 303 z 2 grudnia 2000 r., s. 16; Dz.Urz. UE Polskie wydanie
specjalne, rozdz. 5, tom 4, s. 79), wydanej na podstawie art. 13 TWE.

Dyrektywa 2000/78 zakazuje w art. 1 dyskryminacji, między innymi, ze
względu na wiek. W art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 dopuszczona została jednak
możliwość uznania przez państwa członkowskie, że odmienne traktowanie ze
względu na wiek nie stanowi dyskryminacji, jeżeli w ramach prawa krajowego zosta-
nie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnym z przepisami celem, w szcze-
gólności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli
środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne. Takie odmienne
traktowanie może polegać, między innymi, na wprowadzeniu specjalnych warunków
dostępu do zatrudnienia i kształcenia zawodowego, zatrudnienia i pracy, włącznie z
warunkami zwalniania i wynagradzania, dla ludzi młodych, pracowników starszych i
osób mających na utrzymaniu inne osoby, w celu wspierania ich integracji zawodo-
wej lub zapewnienia im ochrony. Wykładając ten przepis, Europejski Trybunał Spra-
wiedliwości w wyroku z 16 października 2007 r. w sprawie C-411/05, Félix Palacios
de la Villa przeciwko Cortefiel Servicios SA orzekł, że wykładni zakazu wszelkiej dys-
kryminacji ze względu na wiek, o którym stanowi dyrektywa Rady 2000/78/WE, nie
narusza uregulowanie krajowe, w oparciu o które za ważne uznaje się klauzule o
obowiązkowym przejściu na emeryturę, zawarte w układach zbiorowych pracy i sta-
wiające jako jedyne wymogi ukończenie przez pracownika określonego wieku umoż-
liwiającego nabycie uprawnień emerytalnych, jeżeli przepis ten jest obiektywnie i ra-
cjonalnie uzasadniony, w ramach prawa krajowego, słusznym celem związanym z
polityką zatrudnienia i rynkiem pracy, oraz środki podjęte dla realizacji tego celu inte-
resu ogólnego są właściwe i konieczne. W uzasadnieniu orzeczenia Trybunał wska-
zał, że cel tej polityki, jeśli przepis prawa formalnie do niego nie nawiązuje, powinien
wynikać z ,,innych elementów wynikających z ogólnego kontekstu danego przepisu"
(pkt 52-58 uzasadnienia). Z powołanego orzeczenia wynika zatem, że zakazu dys-
kryminacji ze względu na wiek nie narusza dokonanie takiego wypowiedzenia na
podstawie przepisu układu zbiorowego pracy, mającego oparcie w usprawiedliwio-
nym celami polityki społecznej ustawowym upoważnieniu do dokonywania takich wy-
powiedzeń. Przepis art. 6 ust. 1 dyrektywy nie może być zatem rozumiany jako do-
puszczający w każdej sytuacji rozwiązanie stosunku pracy z powodu nabycia przez
pracownika prawa do emerytury. Wręcz przeciwnie, wynika z niego, iż dokonanie
pracownikowi wypowiedzenia umowy o pracę z uwagi z osiągnięcie wieku emerytal-
nego i nabycie uprawnień emerytalnych narusza zakaz dyskryminacji ze względu na
wiek, jeżeli nie wystąpią okoliczności w nim opisane. W omawianym wyroku Trybunał
potwierdził, że postanowienie, zgodnie z którym dyrektywa nie narusza prawa krajo-
wego ustalającego wiek emerytalny (motyw 14 dyrektywy 2000/78), nie wyłącza w
żaden sposób zastosowania dyrektywy do przepisów regulujących warunki rozwią-
zania tej umowy, gdy wiek emerytalny został już osiągnięty. Tego typu regulacja do-
tyczy bowiem warunków zatrudnienia, łącznie z rozwiązaniem stosunku pracy, obję-
tych zastosowaniem dyrektywy 2002/78 (pkt 44 - 46 wyroku).
III.
6. Przechodząc do analizy regulacji prawnych obowiązujących w wewnętrz-
nym (krajowym) porządku prawnym i rozważając w pierwszej kolejności zróżnicowa-
nie sytuacji kobiety i mężczyzny jako pracowników (z punktu widzenia obowiązujące-
go zróżnicowanego wieku emerytalnego - niższego dla kobiet, wyższego dla męż-
czyzn) należy przede wszystkim podkreślić, że wypowiedzenie umowy o pracę za-
wartej na czas nieokreślony kobiecie, która nabyła prawo do emerytury w wieku niż-
szym niż mężczyzna, nie podlega już badaniu pod kątem istnienia ,,uzasadnionej
przyczyny" wypowiedzenia, jeżeli przyjmie się, że wypowiedzenie umowy o pracę
kobiecie, która nabyła prawo do emerytury w wieku niższym niż mężczyzna, stanowi
dyskryminację ze względu na płeć w rozumieniu art. 113 k.p. w związku z art. 183b § 1
k.p. Wówczas należy przyjąć, że wypowiedzenie umowy o pracę kobiecie, która na-
była prawo do emerytury w wieku niższym niż mężczyzna, narusza art. 113 k.p. w
związku z art. 183b § 1 k.p., które należy uznać za przepisy o wypowiadaniu umowy o
pracę w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Nie ma wątpliwości, że art. 183b § 1 pkt 1 k.p. za-
wiera zakaz rozwiązania stosunku pracy wskutek różnicowania przez pracodawcę
sytuacji pracownika ze względu na płeć, zaś różnicowanie ze względu na płeć jest w
tym wypadku zakazaną przyczyną wypowiedzenia. Nie chodzi przy tym o to, czy
samo nabycie przez pracownicę-kobietę prawa do emerytury w wieku niższym niż
pracownik-mężczyzna stanowi uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia jej umowy o
pracę, lecz o to, czy rozwiązanie umowy o pracę z kobietą w sytuacji osiągnięcia
przez nią wieku emerytalnego (niższego niż wiek emerytalny mężczyzny) narusza
przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, do których należy zaliczyć przepisy Kodek-
su pracy o zakazie dyskryminacji lub równym traktowaniu.
Ocena, czy pracodawca narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę wy-
powiadając umowę o pracę kobiecie, która osiągnęła wiek emerytalny niższy niż wiek
emerytalny przewidziany dla mężczyzn, wymaga rozstrzygnięcia kwestii, czy rozwią-
zanie przez pracodawcę umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony wyłącznie z
tej przyczyny, że pracownica-kobieta nabyła prawo do emerytury w wieku niższym
niż pracownik-mężczyzna, narusza kodeksowy zakaz dyskryminacji w zatrudnieniu
ze względu na płeć. Zgodnie z art. 183a § 1 k.p. pracownicy powinni być równo trak-
towani bez względu na płeć, w tym w zakresie rozwiązania stosunku pracy. Narusze-
nie zasady równego traktowania w rozumieniu art. 183a § 1 k.p. może przybrać po-
stać dyskryminacji bezpośredniej lub dyskryminacji pośredniej. Stosownie do art.
183a § 3 k.p. dyskryminacja bezpośrednia polega na tym, że pracownik ze względu
na swoją płeć był, jest lub mógłby być traktowany w porównywalnej sytuacji mniej
korzystnie niż inni pracownicy. Natomiast dyskryminacja pośrednia ze względu na
płeć w rozumieniu art. 183a § 4 k.p. polega na tym, że na skutek pozornie neutralne-
go postanowienia, zastosowanego kryterium lub podjętego działania u konkretnego
pracodawcy występują dysproporcje w zakresie warunków rozwiązywania stosunku
pracy na niekorzyść wszystkich lub znacznej liczby pracowników określonej płci, je-
żeli dysproporcje te nie mogą być uzasadnione innymi obiektywnymi powodami.
Stosując przedstawione powyżej definicje legalne dyskryminacji bezpośredniej i po-
średniej należy przyjąć, że dyskryminacja bezpośrednia występowałaby wówczas,
gdyby kobieta zatrudniona u pracodawcy stosującego politykę wypowiadania umów o
pracę na czas nieokreślony osobom, które osiągnęły wiek emerytalny i nabyły prawa
do świadczeń emerytalnych, była traktowana mniej korzystnie od zatrudnionego u
tego samego pracodawcy mężczyzny, któremu pracodawca, pomimo osiągnięcia
wieku emerytalnego i nabycia prawa do świadczeń emerytalnych nie wypowiedziałby
umowy o pracę na czas nieokreślony. Natomiast dyskryminacja pośrednia występo-
wałaby wówczas, gdyby pracodawcy stosowali politykę wypowiadania umów o pracę
wszystkim pracownikom, którzy osiągnęli wiek emerytalny i nabyli prawo do świad-
czeń emerytalnych, ale w rezultacie takiej polityki personalnej kobiety zatrudnione u
tych pracodawców byłyby bardziej dotknięte skutkami takiej praktyki niż mężczyźni.
Pytanie Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczy ogólnie kwestii możliwości
wypowiedzenia stosunku pracy pracownikowi, który osiągnął wiek emerytalny i nabył
prawo do emerytury. Pracodawca wypowiadając pracownicy-kobiecie umowę o pracę
wyłącznie z tego powodu - osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia uprawnień
emerytalnych (prawa do świadczeń emerytalnych) - nie stosuje bezpośrednio jako
niedozwolonego kryterium różnicującego wymienionego w art. 183a § 1 k.p. kryterium
płci. Nie wypowiada umowy o pracę pracownicy-kobiecie z tej przyczyny, że jest ko-
bietą. Kryterium osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia uprawnień emerytalnych
nierelatywizowane do płci jest prima facie kryterium neutralnym, które nie usprawie-
dliwia zarzutu bezpośredniej dyskryminacji w zatrudnieniu. Kryterium nabycia upraw-
nień emerytalnych jest jednak tylko pozornie neutralne, gdy się zważy ustawowe
zróżnicowanie powszechnego wieku emerytalnego kobiet (60 lat) i mężczyzn (65 lat),
a także zróżnicowanie obniżonego wieku emerytalnego (55 lat dla kobiet i 60 lat dla
mężczyzn). Zastosowanie kryterium osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia
uprawnień emerytalnych jako wyłącznej przyczyny rozwiązania umowy o pracę za-
wartej na czas nieokreślony oznacza zatem, że rozwiązanie umowy o pracę z kobie-
tami następuje po osiągnięciu przez nie wieku 60 lat, podczas gdy mężczyźni po
osiągnięciu tego wieku mogą kontynuować zatrudnienie jeszcze przez pięć następ-
nych lat do osiągnięcia wieku emerytalnego wynoszącego 65 lat (to samo dotyczy
odpowiednio również obniżonego wieku emerytalnego, por. w tym zakresie uchwałę
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 listopada 2008 r., I PZP 4/08). Praktyka
stosowania kryterium osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia prawa do emerytury
jako przyczyny rozwiązania stosunku pracy prowadzi w przypadku kobiet do ich nie-
korzystnej sytuacji (gorszego traktowania) w stosunku do zatrudnionych mężczyzn,
co polega na tym, że z kobietami rozwiązuje się umowy o pracę o pięć lat wcześniej
niż z mężczyznami. Oznacza to, że na tle przepisów o nabywaniu uprawnień emery-
talnych, praktyka pracodawców polegająca na rozwiązywaniu umów o pracę według
kryterium osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia uprawnień do emerytury jest nie-
dozwoloną praktyką dyskryminującą zatrudnione kobiety, czyli dyskryminacją ze
względu na płeć. Jest to przy tym dyskryminacja pośrednia ze względu na płeć w
rozumieniu art. 183a § 4 k.p., ponieważ pracodawcy nie nawiązują przy rozwiązywa-
niu umów o pracę bezpośrednio do kryterium płci, lecz do kryterium osiągnięcia
wieku emerytalnego i nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych, które to kryte-
rium jest jednak dyskryminujące, gdyż stawia w praktyce zatrudnione kobiety w gor-
szej sytuacji od zatrudnionych mężczyzn, ze względu na niższy wiek emerytalny dla
kobiet, negatywnie wpływając na ich dalszą karierę zawodową, wysokość zarobków
lub świadczeń emerytalnych.

7. W świetle powyższych rozważań przytoczone we wniosku Rzecznika Praw
Obywatelskich orzecznictwo Sądu Najwyższego - pochodzące bądź z okresu sprzed
wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej, bądź z okresu już po akcesji (co dotyczy
orzeczeń wydanych po 1 maja 2004 r.), lecz odnoszące się do stanów faktycznych
sprzed tej daty - należy uznać za nieaktualne.

W obecnie obowiązującym stanie prawnym (art. 113 k.p., art. 183a-183e k.p.) - a
także w kontekście obowiązku dokonywania przez sądy państwa członkowskiego
Unii Europejskiej wykładni przepisów prawa krajowego stanowiących wdrożenie do
krajowego porządku prawnego przepisów prawa wspólnotowego (europejskiego)
zgodnie z założeniami i celami tego prawa - nie można już przyjmować, że wypowie-
dzenie kobiecie stosunku pracy z powodu osiągnięcia przez nią wieku emerytalnego,
który jest niższy niż wiek emerytalny przewidziany dla mężczyzn, nie stanowi dys-
kryminacji. Wprost przeciwnie, poczynając od 1 maja 2004 r. należy zakładać, że
wypowiedzenie kobiecie stosunku pracy wyłącznie z tej przyczyny (tylko z powodu
osiągnięcia wieku emerytalnego) - przy zróżnicowanym wieku emerytalnym kobiet i
mężczyzn (powszechnym, obniżonym, wcześniejszym) - stanowi oczywistą dyskry-
minację ze względu na płeć.

W podobny sposób należy ocenić przyczynę wypowiedzenia odnoszącą się do
nabycia prawa do emerytury (nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych), co
jest ściśle związane z osiągnięciem wieku emerytalnego. Inaczej mówiąc, nawet
wtedy, gdy pracodawca wypowiada stosunek pracy z powodu ,,nabycia prawa do
emerytury (nabycia prawa do świadczeń emerytalnych, nabycia uprawnień emerytal-
nych)", należy przyjąć, że wypowiedzenie stanowi pośrednią dyskryminację ze
względu na płeć, jeżeli nabycie prawa do emerytury przez kobietę wiąże się z osią-
gnięciem innego (na ogół niższego) wieku niż w przypadku mężczyzny (takie stano-
wisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 listopada 2008 r.,
I PZP 4/08). Praktyka stosowania kryterium nabycia prawa do emerytury jako przy-
czyny rozwiązania stosunku pracy prowadzi do szczególnie niekorzystnej sytuacji
kobiet w stosunku do sytuacji mężczyzn, jeżeli wiek nabycia prawa do emerytury jest
zróżnicowany, Stosowanie tego kryterium sprawia, że kobiety krócej pracują (mają
krótszy staż zatrudnienia i w związku z tym okresy składkowe), a ponieważ jedno-
cześnie przeciętnie żyją dłużej od mężczyzn, ich emerytury są skalkulowane na dłuż-
szy okres ich wypłacania, co w istotny sposób wpływa na wysokość świadczeń.
Wcześniejsze nabycie prawa do emerytury przez kobiety oznacza w tej sytuacji niż-
szą emeryturę.

W prawie polskim nie ma ogólnego przepisu, który ustanawiałby regułę, we-
dług której osiągnięcie przez pracownika wieku emerytalnego powodowałoby - z
mocy prawa - zakończenie stosunku pracy, ani też przepisu, który stanowiłby, że
osiągnięcie przez pracownika wieku emerytalnego zawsze uprawnia pracodawcę do
rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem. Nie występuje więc problem, że prawo
polskie zezwala, wbrew prawu wspólnotowemu i jego wykładni ustalonej przez Euro-
pejski Trybunał Sprawiedliwości, na rozwiązanie przez pracodawcę stosunku pracy z
pracownicą tylko z tego powodu, że osiągnęła wiek emerytalny, który zgodnie z pra-
wem krajowym jest niższy dla kobiet niż dla mężczyzn. Tym samym nie ma pro-
blemu, że prawo polskie jest w tej materii niezgodne z prawem wspólnotowym i jego
wykładnią ustaloną przez Trybunał, oraz problemu skutków niezgodności prawa kra-
jowego z prawem wspólnotowym.

Przepisy Kodeksu pracy regulujące zasadę równego traktowania w zatrudnie-
niu (rozdział IIa działu pierwszego k.p.) są tak skonstruowane, że bez większych
trudności mogą być wykładane w sposób zapewniający ich zgodność z prawem
wspólnotowym, a konkretnie w omawianej sytuacji w ten sposób, że rozwiązanie
przez pracodawcę stosunku pracy z pracownicą tylko z tego powodu, że osiągnęła
wiek emerytalny, niższy dla kobiet niż dla mężczyzn, nabywając z tą chwilą upraw-
nienia emerytalne, stanowi dyskryminację ze względu na płeć nawet wówczas, gdy
rozwiązywanie przez pracodawcę stosunków pracy z pracownikami, którzy osiągnęli
wiek emerytalny, wynika z ogólnej polityki zatrudnienia stosowanej przez pracodaw-
cę.

8. Wreszcie, należy zwrócić uwagę na wyroki Trybunału Konstytucyjnego, w
których uznano zróżnicowanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn w niektórych
ustawach za naruszające zasadę równouprawnienia kobiety i mężczyzny (art. 33
Konstytucji) oraz zasadę zakazu dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny (art. 32
Konstytucji). W szczególności Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodne z Konsty-
tucją: (1) art. 44 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 5 lipca 1996 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr
89, poz. 402) w zakresie, w jakim stwarza podstawę do rozwiązania stosunku pracy
urzędnika służby cywilnej - kobiety, bez jej zgody, wcześniej niż rozwiązania stosun-
ku pracy z urzędnikiem służby cywilnej - mężczyzną, przez to, że ustanowione w tym
przepisie zróżnicowanie sytuacji prawnej kobiet i mężczyzn przybiera charakter dys-
kryminacji ze względu na płeć (orzeczenie TK z 29 września 1997 r., K 15/97, OTK
1997, nr 3-4, poz. 37, z glosą aprobującą A.Bienia, Przegląd Sejmowy 1998, nr 2, s.
174); (2) art. 23 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela
(jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357; zm.) w zakresie, w jakim stwarza
podstawę do rozwiązania - bez zgody zainteresowanej - stosunku pracy z nauczy-
cielem mianowanym - kobietą wcześniej niż z nauczycielem mianowanym - mężczy-
zną przez to, że ustanowione w tym przepisie zróżnicowanie sytuacji prawnej kobiet i
mężczyzn przybiera charakter dyskryminacji ze względu na płeć (wyrok TK z 28
marca 2000 r., K 27/99, OTK 2000 nr 2, poz. 62); (3) art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 10
października 1991 r. o środkach farmaceutycznych, materiałach medycznych, apte-
kach, hurtowniach i Inspekcji Farmaceutycznej (DZ.U. Nr 105, poz. 452 ze zm.), w
zakresie, w jakim uniemożliwia zajmowanie stanowiska kierownika apteki kobiecie,
która nie osiągnęła wieku emerytalnego ustalonego dla mężczyzn, jako niezgodny z
art. 33 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz z art. 11 Konwencji w spra-
wie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (DZ.U. z 1982 r. Nr 10, poz. 71)
(wyrok TK z 13 czerwca 2000 r., K 15/99, OTK 2000, nr 5, poz. 137); (4) art. 13 ust. 1
pkt 5 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych
(Dz.U. Nr 31, poz. 214 ze zm.), w zakresie, w jakim stwarza podstawę do rozwiąza-
nia stosunku pracy w drodze wypowiedzenia z mianowanym urzędnikiem państwo-
wym - kobietą wcześniej niż z mianowanym urzędnikiem państwowym - mężczyzną,
a także art. 10 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorzą-
dowych (Dz.U. Nr 21, poz. 124 ze zm.), w zakresie, w jakim stwarza podstawę do
rozwiązania stosunku pracy w drodze wypowiedzenia z mianowanym pracownikiem
samorządowym - kobietą, w razie nabycia przez nią prawa do emerytury, wcześniej
niż z mianowanym pracownikiem samorządowym - mężczyzną (wyrok TK z 5 grudnia
2000 r., K 35/99, OTK 2000 nr 8, poz. 295).

Z najnowszego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, już z okresu człon-
kostwa Polski w Unii Europejskiej, należy wspomnieć wyrok z 11 grudnia 2008 r., w
sprawie K 33/07, w którym Trybunał - również na wniosek Rzecznika Praw Obywa-
telskich - orzekł, że art. 93 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej
Izbie Kontroli (tekst jednolity: Dz.U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1701) w zakresie, w jakim
stwarza podstawę rozwiązania stosunku pracy w drodze wypowiedzenia z pracowni-
kiem mianowanym - kobietą wcześniej niż z pracownikiem mianowanym - mężczy-
zną, jest niezgodny z art. 32 i art. 33 Konstytucji przez to, że prowadzi do zróżnico-
wania sytuacji prawnej kobiet i mężczyzn, mającego charakter dyskryminacji ze
względu na płeć.

Przytoczone wyroki Trybunału Konstytucyjnego odnoszą się bezpośrednio do
kwestii możliwości rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem-kobietą w związku z
osiągnięciem przez nią wieku emerytalnego niższego niż wiek emerytalny pracowni-
ka-mężczyzny. W każdym z tych wyroków Trybunał uznał regulację prawną przewi-
dującą zróżnicowanie sytuacji prawnej kobiet i mężczyzn za niezgodną z art. 32 i 33
Konstytucji. Rozpoznając ostatnio przytoczoną sprawę Trybunał Konstytucyjny nie
miał wątpliwości, że mimo członkostwa Polski w Unii Europejskiej może rozpoznać
wniosek o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją przepisów dyskryminujących ko-
biety ze względu na płeć.
IV.

9. Zagadnienie, czy wypowiedzenie stosunku pracy pracownikowi ze względu
na osiągnięcie wieku emerytalnego stanowi - w świetle przepisów prawa polskiego
zakazujących nierównego traktowania - dyskryminację ze względu na wiek, jest
mniej oczywiste niż zagadnienie dyskryminacji ze względu na płeć, o czym już wcze-
śniej wspomniano.

Polski ustawodawca, wdrażając postanowienia dyrektywy Rady nr
2000/78/WE z 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego
traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy, nie wprowadził do prawa wewnętrznego
(krajowego) przepisu, w którym jednoznacznie uznałby, że rozwiązanie z pracowni-
kiem umowy o pracę wyłącznie ze względu na osiągnięcie wieku emerytalnego nie
stanowi dyskryminacji, ponieważ wysyłanie (przechodzenie) pracowników na eme-
ryturę z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego jest uzasadnione celami polityki za-
trudnienia popieranej przez państwo.

Nie mogą być uznane za przepisy, które uchylają wspólnotowy zakaz dyskry-
minacji w stosunku do zwolnienia pracownika ze względu na osiągnięcie przez niego
wieku emerytalnego, art. 183b § 1 pkt 1 k.p. lub art. 183b § 2 pkt 3 k.p. W polskim
prawie obowiązuje więc zasada ogólna, że rozwiązanie stosunku pracy przez praco-
dawcę tylko ze względu na osiągnięcie przez pracownika wieku emerytalnego, sta-
nowi dyskryminację ze względu na wiek, zakazaną przez art. 1 dyrektywy 2000/78 i
art. 183a § 1 k.p.

Z tego względu, że polski ustawodawca nie skorzystał z przewidzianej w art. 6
ust. 1 dyrektywy 2000/78 możliwości uchylenia zakazu dyskryminacji w stosunku do
zwolnienia pracownika ze względu na osiągnięcie wieku emerytalnego, dokonana
przez Trybunał Sprawiedliwości wykładnia art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 jest
zbędna polskim sądom przy rozstrzyganiu spraw o roszczenia pracownika z tytułu
bezprawnego wypowiedzenia przez pracodawcę umowy o pracę ze względu na
osiągnięcie wieku emerytalnego (np. wyrok ETS z dnia 22 listopada 2005 r. w spra-
wie C-144/094, Werner Mangold przeciwko Ruedigier Helm, LEX nr 225999, z glosą
częściową aprobująca Z.Hajna, Europejski Przegląd Sądowy czerwiec 2006, s. 36,
wyrok ETS z dnia 16 października 2007 r., w sprawie C-411/05, Felix Palacios de la
Villa przeciwko Cortefiel Servicios SA ECR 2007, s. I-8531, LEX nr 319479).

W podsumowaniu analizy dotyczącej wypowiedzenia stosunku pracy pracow-
nikowi tylko ze względu na to, że osiągnął wiek emerytalny, można powiedzieć, że
stanowi ono dyskryminację ze względu na wiek zakazaną przez dyrektywę 2002/78 i
przez prawo polskie (art. 183a § 1 k.p.). W dotychczasowym (nielicznym) orzecznic-
twie Trybunału Sprawiedliwości przyjmuje się, że zwolnienie pracownika tylko z tego
powodu, że osiągnął wiek emerytalny, stanowi dyskryminację ze względu na wiek.
Polski ustawodawca, wdrażając postanowienia dyrektywy 2000/78, nie ustanowił
ogólnego przepisu, w którym uznałby, że zwolnienie pracownika ze względu osią-
gnięcie wieku emerytalnego nie stanowi dyskryminacji, gdyż rozwiązanie stosunku
pracy z powodu nabycia uprawnień emerytalnych jest uzasadnione celami polityki
zatrudnienia popieranej przez państwo. Polityka zatrudnienia przyjęta przez praco-
dawcę, a polegająca na wypowiadaniu umów o pracę osobom, które nabyły upraw-
nienia emerytalne, do takich okoliczności zaś nie należy. Tego rodzaju polityka nie
stanowi też obiektywnego powodu, zwalniającego pracodawcę na podstawie art. 183b
§ 1 in fine k.p. od zarzutu naruszenia zakazu dyskryminacji ze względu na wiek i
uzasadniającego wypowiedzenie pracownikowi uzyskującemu prawo do emerytury.
Podstawy dla wypowiedzenia umowy o pracę ze względu na osiągnięcie przez
pracownika wieku emerytalnego nie daje także art. 183b § 2 pkt 3 k.p., zgodnie z któ-
rym zasady równego traktowania w zatrudnieniu nie naruszają działania polegające
na stosowaniu środków, które różnicują sytuację prawną pracownika ze względu na
ochronę rodzicielstwa, wiek lub niepełnosprawność pracownika. Przepis ten nie
otwiera bowiem pracodawcom furtki do ograniczenia praw pracowników będących
rodzicami, osobami starszymi lub niepełnosprawnymi, lecz wskazuje, że stosowanie
środków różnicujących prawa pracowników w celu ochrony tych osób nie narusza
zasady równego traktowania. Taka interpretacja tego unormowania znajduje oparcie
w treści art. 6 ust. 1 pkt a dyrektywy 2000/78/WE, który stanowi, że odmienne trakto-
wanie pracowników może polegać, między innymi, na wprowadzeniu specjalnych
warunków dostępu do zatrudnienia i kształcenia zawodowego, zatrudnienia i pracy,
włącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania, dla ludzi młodych, pracowników
starszych i osób mających na utrzymaniu inne osoby, w celu wspierania ich integracji
zawodowej lub zapewnienia im ochrony.
Jeżeli przyczyną wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę jest nabycie
uprawnień emerytalnych, to nie budzi wątpliwości, że rozwiązanie stosunku pracy
następuje z powodu osiągnięcia określonego wieku, który (obok przesłanki stażowej)
stanowi warunek nabycia prawa do emerytury. W konsekwencji zatem należy opo-
wiedzieć się za poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w wyroku z 15 paździer-
nika 1999 r., I PKN 111/99 (OSNP 2001 nr 5, poz. 143), w którego uzasadnieniu
stwierdzono, między innymi, że pracodawca nie może wskazać wypełnienia przez
pracownika przesłanek uprawniających go do nabycia prawa do wcześniejszej eme-
rytury jako samoistnej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę, ponieważ takie za-
chowanie pracodawcy stanowi dyskryminację pracownika ze względu na wiek.
Podsumowując ten wątek rozważań, można przyjąć, że wypowiedzenie
umowy o pracę ze względu na nabycie przez pracownika uprawnień emerytalnych
(osiągnięcie wieku emerytalnego) stanowi dyskryminację ze względu na wiek.
V.

10. Rozważenia wymaga na koniec w kilku zdaniach, czy wypowiedzenie pra-
cownikowi umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony z powodu osiągnięcia
wieku emerytalnego i nabycia prawa do emerytury może stanowić uzasadnioną - w
rozumieniu art. 45 § 1 k.p. - przyczynę wypowiedzenia. Szersze i bardziej szczegó-
łowe rozważanie tego zagadnienia jest zbędne, skoro przyjęcie, że wypowiedzenie
umowy o pracę wyłącznie z tych przyczyn stanowi dyskryminację (pośrednią) ze
względu na płeć oraz dyskryminację (bezpośrednią) ze względu na wiek, oznacza w
istocie, że dokonane z tych przyczyn wypowiedzenie jest bezprawne (narusza prze-
pisy o wypowiadaniu umów o pracę).

W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 19 marca 2008 r., I PK 219/07,
wyraźnie stwierdzono, że wypowiedzenie umowy o pracę uzasadnione wyłącznie
nabyciem przez kobietę prawa do emerytury kolejowej nie może być uzasadnione w
rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Rozważenie zatem, czy osiągnięcie wieku emerytalnego i
nabycie uprawnień do emerytury może stanowić uzasadnioną - w rozumieniu art. 45
§ 1 k.p. - przyczynę wypowiedzenia stosunku pracy, może okazać się jednak z pew-
nych powodów celowe.

Wypowiedzi doktryny w kwestii zasadności wypowiedzenia stosunku pracy w
związku z osiągnięciem przez pracownika wieku emerytalnego i nabycia przez niego
uprawnień do świadczeń emerytalnych (prawa do emerytury) są podzielone. Część
przedstawicieli doktryny przyjmuje, że wiek emerytalny to konwencjonalny wiek utraty
zdolności do pracy, a zatem osiągnięcie zwykłego oraz obniżonego wieku emerytal-
nego jest uzasadnioną przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę, jeżeli z osiągnię-
ciem tego wieku pracownik nabywa prawo do emerytury (B.Wagner: Wiek emerytal-
ny jako zdarzenie prawa pracy, PiZS 2001 nr 3, s. 20; B.Wagner: Zasada równego
traktowania i niedyskryminacji pracowników, PiZS 2002 nr 3, s. 2). Inni opowiadają
się stanowczo i zdecydowanie przeciwko uznaniu osiągnięcia wieku emerytalnego i
nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych za wystarczające uzasadnienie (wy-
starczającą samoistną przyczynę) wypowiedzenia umowy o pracę, niewymagające
indywidualizacji ani konkretyzacji w kontekście pracowniczej przydatności osoby,
która osiągnęła wiek emerytalny (M.Skąpski: Wiek emerytalny jako uzasadnienie wy-
powiedzenia umowy o pracę, PiZS 2005 nr 4. s. 21, M.Skąpski: glosa do wyroku
Sądu Najwyższego z 25 lipca 2003 r., I PK 305/02, OSP 2004 nr 12, poz. 150). Są
również głosy bardziej umiarkowane, lokujące się pośrodku pomiędzy tymi dwoma
stanowczymi i skrajnymi poglądami (A.Musiała: glosa do wyroku Sądu Najwyższego
z 14 stycznia 2008 r., II PK 102/07, Monitor Prawa Pracy 2008, nr 8, s. 440) albo
zwracające uwagę na kwestie o bardziej ogólnym charakterze, natury aksjologicznej,
jak na przykład dotyczące równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie warun-
ków rozwiązywania z nimi stosunków pracy ze względu na osiągnięty wiek emery-
talny lub nabycie prawa do emerytury oraz konieczności pogodzenia różnych zjawisk
społecznych (gospodarczych i demograficznych) - z jednej strony utrzymującego się
bezrobocia wśród młodych ludzi, co rodzi nacisk na zwalnianie z pracy osób w pode-
szłym wieku, jeżeli spełniają warunki do nabycia emerytury, z drugiej wydłużającego
się przeciętnego życia obywateli, starzenia się społeczeństwa, konieczności utrzy-
mywania w zatrudnieniu coraz starszych pracowników, zwłaszcza specjalistów, co
jest niezbędne z punktu widzenia modernizacji (W.Sanetra: Wiek emerytalny (pode-
szły) jako przyczyna rozwiązania stosunku pracy, PiZS 1997 nr 6, s. 21).

11. Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym przedstawione
zagadnienie prawne, wypowiedzenie umowy o pracę pracownikowi, który nabył
prawo do świadczeń emerytalnych, tylko z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego i
nabycia tego prawa, nie stanowi uzasadnionej przyczyny wypowiedzenia, gdyż nie
pozostaje w żadnym związku z wykonywaną przez niego pracą, ani z sytuacją eko-
nomiczną pracodawcy, ani z żadnym innym zdarzeniem lub zdarzeniami, które
wskazywałaby na nieprzydatność pracownika lub istnienie interesu pracodawcy w
rozwiązaniu stosunku pracy. Należy w tym zakresie podzielić argumentację przed-
stawioną w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2008 r., sygn. akt I PK
219/07. Osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury nie uzasad-
nia wypowiedzenia stosunku pracy, ponieważ zdarzenia te nie wiążą się bezpośred-
nio z pracą - w szczególności ani nie przesądzają o nieprzydatności pracownika do
wykonywania dotychczasowych obowiązków pracowniczych, ani nie dowodzą istnie-
nia, związanego z racjonalizacją zatrudnienia, interesu pracodawcy w rozwiązaniu
stosunku pracy. Uzasadnienie wypowiedzenia stosunku pracy pracownikowi w wieku
emerytalnym, posiadającemu prawo do emerytury, musi się odwoływać do obiektyw-
nych, indywidualnie skonkretyzowanych, przyczyn leżących po stronie pracownika
lub pracodawcy związanych z wykonywaniem pracy, takich jak np. niewłaściwe wy-
konywanie obowiązków pracowniczych, obniżenie wydajności, długotrwałe nieobec-
ności w pracy spowodowane chorobami, brak zdolności dostosowania się pracow-
nika do procesów modernizacyjnych, ograniczenie zakresu działalności zakładu
pracy, zmiana profilu działalności produkcyjnej lub usługowej wymuszająca zatrud-
nienie pracowników o innych kwalifikacjach, itp.

Powszechne prawo pracy (Kodeks pracy) nie przewiduje wyraźnie, że osią-
gnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury stanowi uzasadnioną
przyczynę rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem. Można z tego wyprowadzać -
jako zasadę - zachowanie przez pracownika, spełniającego warunki do nabycia eme-
rytury, prawa do pracy, które nie powinno być ograniczane przez dopuszczalność
wypowiadania stosunku pracy tylko z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego lub
nabycia prawa do świadczeń emerytalnych. Zasada ta znajduje potwierdzenie w
przepisach prawa, które wyjątkowo upoważniają pracodawców do wypowiedzenia
stosunku pracy w razie osiągnięcia przez pracownika wieku emerytalnego lub naby-
cia prawa do emerytury (np. art. 13 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o
pracownikach urzędów państwowych, jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953
ze zm.; art. 10 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorzą-
dowych, jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1593 ze zm.; art. 41 ust. 2 pkt 1
ustawy z dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej, Dz.U. Nr 170, poz. 1218 ze zm.;
art. 93 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli, jed-
nolity tekst: DZ.U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1701 ze zm.). Przepisy te byłyby zbędne,
gdyby nie obowiązywała wspomniana zasada, zgodnie z którą osiągnięcie wieku
emerytalnego lub nabycie prawa do świadczenia emerytalnego nie stanowi samo
przez się uzasadnionej przyczyny wypowiedzenia pracownikowi stosunku pracy
(wszystkie przytoczone wyjątki dotyczą przy tym zatrudnienia w sektorze publicz-
nym.)

Należy w omawianej kwestii podzielić również stanowisko Rzecznika Praw
Obywatelskich, zgodnie z którym osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do
emerytury nie uzasadnia samoistnie wypowiedzenia umowy o pracę, może jedynie -
z uwzględnieniem wszystkich okoliczności dotyczących indywidualnego stosunku
pracy - stanowić usprawiedliwione kryterium wyboru pracownika do zwolnienia uza-
sadnionego sytuacją ekonomiczną pracodawcy. Przy ocenie zasadności wypowiada-
nia umowy o pracę powinny być uwzględniane wyłącznie przyczyny dotyczące pra-
cownika lub pracodawcy, z wyłączeniem odwołania się do przesłanki osiągnięcia
wieku emerytalnego i uzyskania prawa do emerytury jako zdarzenia niezwiązanego z
pracą. Osiągnięcie wieku emerytalnego i uzyskanie prawa do emerytury wraz z osią-
gnięciem tego wieku jest stanem rzeczy (faktycznym i prawnym) mającym znaczenie
dla relacji między pracownikiem jako ubezpieczonym a organem rentowym jako
emanacją systemu ubezpieczeń społecznych, nie jest natomiast prawnie doniosłe dla
relacji między pracownikiem i pracodawcą. Pracownik może skorzystać z przysługu-
jących mu uprawnień emerytalnych i przejść na emeryturę - ale nie musi z nich ko-
rzystać, jeżeli czuje się w pełni sił i jest nadal zdolny intelektualnie, psychicznie i
fizycznie do wykonywania pracy. Taki punkt widzenia jest uzasadniony konieczno-
ścią zachęcania pracowników do jak najdłuższego pozostawania w zatrudnieniu, na-
wet po przekroczeniu granicy wieku uprawniającej do świadczeń emerytalnych, jeżeli
tylko mogą i chcą nadal pracować. Przyjęcie założenia, że osiągnięcie wieku emery-
talnego (nawet łącznie z uzyskaniem prawa do emerytury) może stanowić samo-
dzielną uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę, prowadziłoby do
tego, że w procesie o uznanie wypowiedzenia za nieuzasadnione sąd pracy nie do-
konywałby już ustaleń faktycznych i ocen co do innych istotnych okoliczności zwią-
zanych ze sposobem realizacji przez pracownika jego obowiązków pracowniczych,
okoliczności o charakterze indywidualnym, związanych z osobą konkretnego pra-
cownika oraz konkretnym stosunkiem pracy.

Nie można wyciągać daleko idących wniosków (a contrario) z unormowania
przewidzianego w art. 39 k.p. (jak to przyjęto w wyrokach z 21 kwietnia 1999 r., I
PKN 31/99, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 505, oraz z 29 września 2005 r., II PK
19/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 236). Utrata przez pracownika, z chwilą osiągnię-
cia wieku emerytalnego i uzyskania uprawnień emerytalnych, prawa do przewidzia-
nej w art. 39 k.p. szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem umowy o pracę wcale
nie oznacza, że wypowiedzenie może być uzasadnione tylko tą przyczyną. Oznacza
jedynie, że pracownik przestaje być chroniony przed wypowiedzeniem z innych przy-
czyn, które w wieku przedemerytalnym nie mogły, a po osiągnięciu wieku emerytal-
nego już mogą uzasadniać wypowiedzenie stosunku pracy. Uchylenie tej ochrony po
osiągnięciu przez pracownika wieku emerytalnego i nabyciu prawa do emerytury nie
jest równoznaczne ani z koniecznością rozwiązania z nim stosunku pracy, ani tego
rozwiązania nie uzasadnia. Inaczej mówiąc, uchylenie ochrony wynikającej z art. 39
k.p. nie ma istotnego znaczenia przy dokonywaniu wykładni innych przepisów o roz-
wiązywaniu umów o pracę - w tym art. 45 k.p. - i przy ocenie, czy nabycie prawa do
emerytury uzasadnia wypowiedzenie umowy o pracę.

Podsumowując dotychczasowe rozważania, należy stwierdzić, że:
Po pierwsze - wypowiedzenie pracownicy-kobiecie umowy o pracę tylko z tego
powodu, że osiągnęła wiek emerytalny i nabyła uprawnienia emerytalne, jeżeli wiek
emerytalny jest niższy dla kobiet niż dla mężczyzn, stanowi pośrednią dyskryminację
ze względu na płeć (art. 113 k.p.).
Po drugie - wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę zawartej na czas
nieokreślony wyłącznie z powodu osiągnięcia przez niego wieku emerytalnego sta-
nowi bezpośrednią dyskryminację ze względu na wiek (art. 113 k.p.).

Po trzecie - wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę zawartej na czas
nieokreślony wyłącznie z powodu osiągnięcia przez niego wieku emerytalnego i na-
bycia prawa do emerytury jest nieuzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 k.p.

Mając powyższe na względzie orzeczono jak w sentencji uchwały.
========================================
Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych - inne orzeczenia:
dokumentdata wyd.
[IA] II PZP 9/09   Uchwała SN
Orzecznictwo Sądu Najwyższego Zbiór Urzędowy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 2010/1-2/2
2009-08-12 
[IA] II PZP 6/09   Uchwała SN
Orzecznictwo Sądu Najwyższego Zbiór Urzędowy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 2009/21-22/275
2009-06-09 
[IA] II PZP 2/09   Uchwała SN
Orzecznictwo Sądu Najwyższego Zbiór Urzędowy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 2009/19-20/249
2009-04-08 
[IA] II PZP 1/09   Uchwała SN
Orzecznictwo Sądu Najwyższego Zbiór Urzędowy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 2009/17-18/220
2009-04-08 
[IA] II PZP 14/08   Uchwała SN
Orzecznictwo Sądu Najwyższego Zbiór Urzędowy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 2009/17-18/218
2009-02-04 
Najnowsze wiadomości
  • Adres publikacyjny:
Przydatne linki