Sędzia jest stronniczy? Złóż wniosek o wyłączenie

Sędzia jest skoligacony z jedną ze stron? Wydał zaskarżone orzeczenie? Nie może być sędzią w danej sprawie. Wyłączenie ze sprawy następuje z urzędu lub na wniosek.

Instytucja wyłączenia sędziego w postępowaniu karnym uregulowana jest w art. 40-44 Ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks Postępowania Karnego (dalej KPK).

Możemy wyróżnić dwie zasadnicze podstawy do wyłączenia sędziego od udziału w sprawie:
- sytuację gdy z mocy samego prawa sędziemu nie wolno brać udziału w danej sprawie (iudex inhabilis), gdzie wyłączenie sędziego następuje z urzędu.
- przypadek gdy zachodzą takie okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie (iudex suspectus).

2) jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób: np. adwokat będący byłym mężem sędzi orzekającej w sprawie, w której adwokat ten jest obrońcą oskarżonego, nawet jeżeli sam bezpośrednio nie bierze udziału w sprawie (np. z uwagi na fakt, iż udzielił substytucji innemu adwokatowi do występowania w tej sprawie), to i tak mamy do czynienia z wyłączeniem sędziego z mocy prawa. Należy tutaj podkreślić, że powody wyłączenia sędziego trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli.

3) jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli,: także w tym przypadku jeżeli występuje pokrewieństwo lub powinowactwo sędziego z adwokatem, to sędzia podlega wyłączeniu z mocy prawa nawet jeżeli adwokata zastąpił na rozprawie np. jego aplikant.

4) był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły : chodzi tutaj m.in. o sytuację gdy sędzia był świadkiem czynu np. fałszywych zeznań świadka w postępowaniu, w którym dany sędzia brał udział, wówczas taki sędzia nie może brać udziału w sprawie karnej dotyczącej odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań przez świadka i to nawet jeżeli nie był przesłuchiwany w charakterze świadka.

Natomiast sam fakt złożenia zeznań w przypadku przesłuchania sędziego na taką okoliczność jest już samoistną podstawą do wyłączenia sędziego z mocy ustawy (nawet jeżeli jego zeznania były nieistotne dla sprawy).

5) brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze: braniem udziału w sprawie jest już tylko fakt występowania w danej sprawie jako prokurator, obrońca czy przedstawiciel ustawowy strony.

Rozszerzenie zakazu również na etap postępowania przygotowawczego ma za zadanie wykluczenie podejrzeń, że sędzia, który w danej sprawie brał udział w postępowaniu przygotowawczym mógł sobie z góry wyrobić przekonanie o winie lub niewinności oskarżonego.

6) brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie: chodzi m.in. o uniknięcie przypadku, aby sędzia, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji, nie mógł rozpoznawać odwołania od takiego orzeczenia w drugiej instancji (taka sytuacja mogłaby się zdarzyć w przypadku gdy sędzia zostanie awansowany np. z sądu rejonowego do okręgowego i dostanie do rozpoznania apelację od wyroku, który sam wydał jeszcze jako sędzia sądu rejonowego).

7) brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone, brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw, prowadził mediację: np. sytuacja gdy sędzia wydał wyrok w pierwszej instancji, który to wyrok został następnie uchylony przez sąd drugiej instancji. Sędzia taki nie może ponownie orzekać w danej sprawie,

8) sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego wnioskiem o wznowienie lub zaskarżonego w trybie kasacji, nie może orzekać co do tego wniosku lub tej kasacji.

Zgodnie z art. 41 KPK sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. W takim przypadku sędzia podlega wyłączeniu od udziału w sprawie z mocy ustawy (a nie z mocy prawa jak w przypadku iudex inhabilis).

Jeżeli wystąpią przesłanki wyłączenia sędziego z uwagi zaistnienie ww. okoliczności to wyłączenie jest obligatoryjne i następuje na podstawie orzeczenia sądowego wydanego przez sąd przed którym sprawa się toczy lub przez sąd wyższej instancji.

ZOBACZ TAKŻE:

• Ocena obrony koniecznej bez procesu
• Kodeks karny - powraca pomysł liberalizacji obrony koniecznej
• Krajowy Rejestr Karny - kiedy następuje zatarcie skazania?

Wniosek o wyłączenie sędziego na podstawie art. 41 KPK, musi zostać zgłoszony przed rozpoczęciem przewodu sądowego (tzn. przed odczytaniem przez oskarżyciela aktu oskarżenia). Skuteczne zgłoszenie wniosku już po otwarciu przewodu sądowego możliwe jest tylko i wyłącznie w sytuacji gdy przyczyna wyłączenia powstała lub stała się stronie wiadoma dopiero po rozpoczęciu przewodu. Jeżeli żadna z tych okoliczności nie wystąpi, sąd pozostawi wniosek bez rozpoznania.

Należy podkreślić, że wniosek o wyłączenie musi dotyczyć konkretnego sędziego. Nie można domagać się z góry wyłączenia wszystkich sędziów sądu.
Za okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego uznaje się takie, które wskazują na rozsądne powody mogące wzbudzić wątpliwości co do bezstronności sędziego. Przy czym nie może to być subiektywne przeświadczenie strony że sędzia nie jest obiektywny. Taką okolicznością może być np. fakt bezpośredniej znajomości pomiędzy sędzią a jedną ze stron (np. wieloletnia zażyła przyjaźń pomiędzy sędzią a obrońcą oskarżonego albo np. konflikt natury osobistej pomiędzy sędzią a jedną ze stron postępowania).